Đạo chẳng phải đường

Một bức tranh vẽ Lão Tử – Nguồn: datangtimes.com

Ngày nay, khi các môn võ hiện đại Nhật Bản đã khá phổ biến ở Việt Nam, chúng ta có thể dễ dàng tìm được vô số tài liệu bằng tiếng Việt liên quan (chủ yếu là các bài viết trung bình ngắn).

Các tài liệu này, ít thì giải nghĩa Đạo trong tên môn võ, nhiều thì phân tích Đạo trong việc luyện tập và thực hành. Nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên – và thấy có phần nực cười – là hầu như không có tài liệu nào nhắc đến nguồn gốc của khái niệm Đạo và phần lớn trực dịch từ các nguồn tiếng Anh.

Kết cục tất yếu là người đọc thường bị đưa đi rất xa khái niệm ban đầu, và nhiều khi đọc đi đọc lại cũng không hiểu cuối cùng thì Đạo là gì, tại sao lại có chữ Đạo trong tên các môn võ hiện đại Nhật Bản (còn các môn cổ lưu thì không), vân vân và vân vân.

Cách giải nghĩa phổ biến nhất mà tôi thấy là trực dịch từ tiếng Anh. Chẳng hạn:

– Kiếm Đạo = Con đường/Đạo của thanh kiếm/kiếm sĩ;
– Nhu Đạo = Con đường mềm mại/uyển chuyển;
– Hiệp Khí Đạo = Con đường/Đạo của hiệp khí;
– Cung Đạo = Con đường/Đạo của cung;
– …

Dịch như trên, nhiều lắm cũng chỉ được bề mặt ngôn từ, không được ý nghĩa, đặc biệt là ý nghĩa của chữ Đạo.

Đạo là khái niệm do Lão Tử đưa ra trong Đạo Đức Kinh, được nói tới ngay câu mở đầu. Nguyên văn (được thừa nhận rộng rãi) như sau:

Hán Tự: 道可道,非常道;名可名,非常名。

Hán – Việt: Đạo khả đạo, phi thường đạo; danh khả danh, phi thường danh.

Dịch nghĩa: Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải là đạo vĩnh cửu bất biến; tên mà có thể đặt ra để gọi nó [Đạo] thì không phải là tên vĩnh cửu bất biến (Nguyễn Hiến Lê, 2006, tr.75).

Dịch nghĩa tiếng Anh: The TAO that can be told of is not the absolute TAO (Osho, 1975, tr.8).

Giải thích: Lão tử (ch.25, 52) cho đạo là “mẹ của vạn vật”, vậy nó là khởi thuỷ của vũ trụ hễ nói tới Đạo, ông nhiều lần dùng chữ “thường” (thường đạo) nghĩa là vĩnh cửu bất biến (Nguyễn Hiến Lê, 2006, tr.30).

Vì Đạo là khởi thủy của vũ trụ nên Trang Tử mới nói Đạo tại thỉ niệu (道在屎尿 – Đạo ở cứt đái), ý rằng Đạo chẳng phải chỉ ở những chỗ cao siêu mà ở trong vạn vật.

Tóm lại, chẳng phải võ hiện đại mới có Đạo mà cổ lưu cũng có, chẳng phải chỉ võ mới có Đạo mà hát múa, thậm chí… đi toa-lét, cũng có. Đạo chẳng phải là đường là lối là nghi lễ hay phép tắc cụ thể nào cả. Nó tồn tại trong những thứ ấy, mà chẳng phải những thứ ấy.

Vậy, Kendō là gì? Aikidō là gì? Jūdō là gì?… Chỉ là tên, là thương hiệu thôi. Có chữ “dō” hay không chẳng liên quan gì đến Đạo theo tư duy Lão-Trang cả. Cũng giống như tự danh tôi là Lưu Quang, ấy là do tôi chọn thôi, chẳng thể dựa vào đấy mà bảo tôi là Lưu (流) là Quang () được.

Có vị sư phụ nọ đã nói, Võ là chứng thực tâm linh bằng vận động, nghĩa là mượn việc tập Võ để dần dần đạt đến Đạo. Võ là công cụ, là phương tiện. Tương tự như vậy, người ta mượn việc thưởng trà, cắm hoa, viết chữ làm phương tiện, từ đó mà có tên Trà Đạo, Hoa Đạo, Thư Đạo.

Và bởi vậy, việc mục tiêu (hay là kết quả?) của các môn võ – như Kendō, Aikidō, Jūdō, Kyūdō,… – trùng lặp nhau cũng là điều tất-lẽ-dĩ-ngẫu. Khác biệt chỉ là ở cách tiếp cận và những thứ “râu ria” khác như dụng cụ, nghi thức, luật thi đấu, vân vân và vân vân.

Nếu Lão Tử không tạm gọi “mẹ của vạn vật” là Đạo mà lại gọi Đáo hay Đào gì đấy thì rất có thể chúng ta đã có Kiếm Đáo với Cung Đào rồi. Chỉ là tên gọi mà thôi – danh khả danh, phi thường danh.

Và khi tên gọi trở thành thương hiệu thì tốt nhất không dịch mà làm gì. Ví như Mitsubishi thì cứ gọi là Mitsubishi, chẳng ai diễn Nôm thành… “ba củ ấu”, hay Mitsuboshi cũng chẳng cần trực dịch ra “ba ngôi sao”.


Tham khảo:

  • Nguyễn Hiến Lê (2006), Lão Tử – Đạo Đức Kinh, Nhà xuất bản Văn hoá Thông Tin.
  • Osho (1975), Tao – The Three Treasures – Vol 1, English Discourse series.

 

Published by

Lưu Quang (流光)

Dịch sách dạo kiếm gạo nuôi mèo

One thought on “Đạo chẳng phải đường”

Leave a Reply